Trong cuốn "Trường Đại học Xây dựng 40 năm hình thành và phát triển" có nói lướt qua về thầy giáo Lê Tâm - nguyên là Chủ nhiệm khoa Xây dựng, nhưng ít người biết được hết sự đóng góp của thầy cho sự nghiêp đào tạo và khoa học nước nhà . Ít người  biết được vì sao Anh hùng Trần Đại Nghĩa và GS.Lê Tâm đều được giải thưởng HCM đợt 1.  Chúng tôi xin giới thiệu tới các thầy cô giáo và các bạn sinh viên bài viết của PGS. Đoàn Như Kim -  nguyên chủ nhiệm Bộ môn Hình học Hoạ hình –  viết  đôi nét về người thầy của mình.

Cách đây 10 năm, khi có dịp qua Paris, tôi tò mò muốn đến thăm cơ sở cũ của trường Quốc gia  Cầu đường (QGCĐ) Paris  nổi tiếng ( xây dựng từ thời Napoleon  ¹), tôi được ông giáo sư Jean Berthier dẫn đi . Chúng tôi đi trong một cái sảnh hẹp, hai bên bày nhiều tượng bán thân . Giáo sư Jean Berthier nói đó là tượng các cựu học sinh của trường đã trở thành các nhà khoa hoc nổi tiếng. Lúc đó trời đã xế chiều, tôi cúi xuống để nhìn thử 1 cái tượng bán thân, ở dưới  thấy khắc tên ông Vicat, bên cạnh là tượng ông Fresnel ²/. Sau đó, giáo sư Jean Berthier đến một cái tủ  rút ra 1 cuốn sách mỏng đã cũ - Đó cuốn ghi rõ các cựu học sinh trường QGCĐ Paris. Ông chỉ tên 1 người  và hỏi tôi: « Ông có biết vị này không? » , nhìn ảnh, tôi trả lời ngay: Đây là Giáo sư Hoàng xuân Hãn – ông được chúng tôi coi là nhà khoa học toàn năng, ông không những thông thạo về toán, lý, hoá, nguyên tử , mà còn rất uyên bác về sử học và văn học...Ông giáo sư lại chỉ cái tên Phạm Quang Lễ, tôi trả lời ông này còn có tên  Trần Đại Nghĩa, đó là một Anh hùng của chúng tôi, đã là chủ nhiệm Uỷ ban KHKT Nhà nước. Thế còn ông này, giáo sư Jean Berthier chỉ một cái tên VN nữa :  Nguyễn Hy Hiền , tôi trả lời ngay: « Đây là thầy dạy tôi, là chủ nhiệm khoa Xây dựng của Trường Đại học Bách khoa  VN - Chính khoa Xây dựng này sau  trở thành Trường Đại học Xây dựng mà ông đã qua thăm, ông còn có tên là Lê Tâm, người được giải thưởng HCM! ». Giáo sư Jean Berthier  gật gù có vẻ khâm phục và có vẻ tự hào về trường Quốc gia Cầu đường danh tiếng của mình.

Giáo sư Lê Tâm tên thật là  Nguyễn Hy Hiền, sinh trong một gia đình đại nho xứ Huế ( ở Niêm Phò, Quảng Điền, Huế) . Ông cụ thân sinh đã cùng  cụ Cao Xuân Dục là hai vị chủ khảo trong kỳ thi hội năm Tân sửu - 1901, chấm thi đỗ cho các cụ Nguyên Sinh Sắc và Phan Châu Trinh...

Ông học rất giỏi tại trường Khải Định, đỗ đầu hai bằng tú tài II ( một bằng tú tài Toán và một bằng tú tài Triết học (mà ta quen goi là Bac Math và Bac Philo) - Ai đã học ở trong các trường trung học  chế độ cũ thì mới hiểu hai bằng này có  nội dung khác hẳn nhau ! mà đỗ đầu cả hai thi thật là hiếm).

Học giỏi, Nguyễn Hy Hiền được học bổng qua Pháp du học. Tôi có hỏi tại sao thầy không thi vào trường Bách khoa Paris, thầy nói: Hồi đó là năm 1939, chiến tranh  thế giới đã nổ ra, phát xít Đức đã đến cửa ngõ Paris ; trường Bách khoa ¹ là loại trường quân sự, sáng nào cũng phải chào cờ,  rồi lại phải ra mặt trận...nên thầy thi vào Trường Cầu đường để sau này có thể về giúp nước.

Chính tại Paris, thầy có những người bạn thân như Lê Văn Thiêm, Trần Đức Thảo, Nguyễn Khắc Viện, Trần Đại Nghĩa....Và cũng chính tại Paris, thầy và  ông Trần Đại Nghĩa đã đọc  được các tài liệu về hoả tiễn V1,V2.. của Đức để sau này về Nam Bộ thầy có thể làm ra các loại súng SS ( ở trong rừng Sác ) tương tự như bazoka hay SKZ ( ở Việt Bắc).

Khi phái đoàn của chính phủ Việt Nam sang dự hội nghị Fontainebleau, thầy có ý định về nước phục vụ kháng chiến , nên đã được thủ tướng Phạm Văn Đồng viết thư giới thiệu đặc biệt về gặp các đồng chí lãnh đạo trong UBKC  Nam Bộ. Chính giai đoạn này , thầy phải đổi tên là Lê Tâm để không ảnh hưởng đến anh em, họ hàng còn sống trong vùng tạm chiếm. Thầy không về cùng đợt với đ/c Trần Đại Nghĩa, vì thầy được Thủ tướng cử sang Ý để nghiên cứu cách trị thuỷ sông Pô...

Do đi lại khó khăn, thầy ở lại chiến khu Nam bộ và chính tại đây, trong rừng Sác, thầy đã tìm cách sáng chế ra súng bắn tàu chiến và bắn xe tăng (độc lập với đ/c Trần đại Nghĩa) và đặt tên là súng SS. Sau, thầy được điều ra  phục vụ chiến dịch Điện Biên Phủ ( làm một trong hai con đường đảm bảo cho xe tải đi từ biên giới Việt Trung).

Cũng chính tại Điện Biên Phủ, bộ đội của ta tình cờ bắt được  tập tài liệu của GS Lê Tâm viết (bị thất lạc), nhưng đã được Pháp dịch ra, có vẽ hình rất đẹp và ghi chú các đặc tính rất rõ ràng để cho pháo binh Pháp nắm được các tính năng của loại súng mới này. Thầy bảo tôi : « Anh cứ ngồi đấy , tôi lấy cho anh xem. »³.

Đại tướng Võ Nguyên Giáp trò chuyện thân mật với GS Nguyễn Xiển (phải)

và GS Lê Tâm (giữa)

Thú thực, trong đầu tôi, xưa nay chỉ nghĩ có súng bazoka, SKZ của anh hùng Trần Đại Nghĩa, nhưng nay mới biết thêm ở Nam bộ có súng SS của KS Lê Tâm - Chính vì vậy mà hai vị đều được vinh dự nhận giả thưởng Hồ Chí Minh đợt I.

Tập tài liệu chỉ có khoảng 15 trang, đã  ố vàng , viết bằng tiếng Pháp, in kẽm.  Thầy lật giở từng tờ cho tôi xem, thì thấy đến bốn,  năm loại  súng SS khác nhau, có nhiều kích cỡ . Có loại đường kính đến 80 ly và Pháp ghi chú tất cả các súng SS đều có thể phá huỷ được xe tăng và tàu thuỷ.  Thầy cười vui chỉ cho tôi xem một loại súng SS, Pháp ghi đường kính 73mm, thầy nói : « Thực ra là 75 , nhưng đạn bị gỉ sét, nên nó nhỏ đi chỉ còn 73 ! ; về nguyên lý các đạn SS  cũng như đạn bazoka ; nhưng trong Nam không như ngoài Bắc. Ở Viet Bắc có thể có được nhiều thuốc đẩy (propulsif) , nhưng trong Nam thì hiếm , nên phải dùng nguyên lý phản lực của khối lùi (masse reculante)⁴ ; ở đây, tôi dùng gỗ và gang cho rẻ tiền... »

Vừa nói chuyện về pháo, lại nói nói đến anh Bửu, anh Thảo, lại nói về việc giảng dạy Hình học họa hình  ^5/ hiện nay.

Là người thông hiểu kỹ thuật, được đào tạo trong một trường danh tiếng của Pháp , tại nơi mà nhà bác học Gaspard Monge đã  phát minh ra môn học này, GS.Lê  Tâm  nói :  Hình học hoạ hình phải được dạy kỹ lắm, có như vậy trí não người kỹ sư mới phát triển ...

Tôi có hỏi : «  Thầy dạy cho anh chị em sinh viên khoa Xây dựng khoá 1, thế còn các khoa khác như Cơ khí , Luyện kim, Hoá thì ai dạy ? » Thầy suy nghĩ và trả lời : Tôi và  anh Dạn chia nhau dạy hết. Thiếu giáo viên quá , ở khoa Cơ khí tôi dạy cả vẽ cơ khí ! Còn anh Dạn có dịch cuốn Hình học hoạ hình của Goóc đôn.

Tôi không dám ngồi lâu, sợ thầy mệt. Khi tiễn tôi ra cửa, thầy biết tôi dạy ở khoa Kiến trúc, thầy nói thêm: « Trong kháng chiến, tôi cũng tham gia thành lập Hội Kiến trúc sư cùng với các ông Nguyễn Cao Luyện, Hoàng Như Tiếp đấy !⁶

Đầu thu 2011

^1/ Xem "Napolêon và các nhà khoa học"  – Đoàn Như Kim. Nhà XB Văn hoá-2010

^4/Masse reculante là bộ phận chặn để đưa sức ép ra phía trước đẩy đầu đạn đi, làm cho súng không dật. Súng SS rất nhẹ . Khẩu SS-A chỉ nặng có 3kg40, có thể bắn xa đến 300m

^5/ GS. Lê Tâm là người  dậy phần Hình chiếu thẳng góc của  Hinh học hoạ hình cho sinh viên khoa XD khoá 1, Phần Hình chiếu Phối cảnh và Bóng do GS.Hoàng Văn Thân phụ trách - Cho nên có thể nói GS.Lê Tâm, NGND Nguyễn Sanh Dạn và GS.Hoàng Văn Thân là những người dạy Hình học hoạ hình đầu tiên ở nước ta.

^6/ Điều này chắc cũng ít người biết.

PGS. Đoàn Như Kim